Thực ra, mùa đông mới là lúc quạt trần phát huy một thế mạnh ít người để ý: trộn đều không khí trong phòng để giảm cảnh chân lạnh – đầu nóng, đặc biệt nhà có trần cao, phòng khách thông tầng, cầu thang, hoặc dùng máy sưởi/điều hòa 2 chiều.
Cơ chế nghe rất “vật lý đời thường”: khí nóng nhẹ hơn nên tự bay lên và tích ở gần trần. Nếu bạn chỉ ngồi/đứng ở vùng thấp, bạn cảm thấy lạnh dù máy sưởi đang chạy, vì phần nhiệt đang “kẹt” ở phía trên. Lúc này, quạt trần chạy đúng chế độ sẽ kéo luồng khí lạnh ở dưới lên, đồng thời đẩy khí ấm từ trần xuống vùng sống, làm phòng ấm đều hơn.
ENERGY STAR mô tả rất rõ: mùa đông hãy đảo chiều motor và chạy quạt ở tốc độ thấp theo chiều kim đồng hồ để tạo “updraft” nhẹ, từ đó đưa không khí ấm gần trần xuống khu vực sinh hoạt. Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) cũng khuyến nghị tương tự: đảo chiều sang clockwise và để low speed để tuần hoàn khí ấm từ trần xuống dưới.
Điểm quan trọng: mùa đông không phải để “gió tạt vào người”. Mục tiêu là ấm đều, không phải mát. Vì vậy tốc độ thấp và hướng gió đúng mới là chìa khóa.
Vì sao mùa đông vẫn có “gió” mà lại giúp ấm hơn?
Có một hiểu lầm phổ biến: “Bật quạt là sẽ lạnh”. Đúng… nếu bạn bật kiểu mùa hè (thổi xuống, tốc độ cao). Còn nếu chạy kiểu mùa đông (đảo chiều, tốc độ thấp), bạn sẽ thấy một thứ khác hẳn: bạn đứng dưới quạt nhưng gần như không bị gió thốc.
Tài liệu chuyên môn của Center for the Built Environment (CBE – UC Berkeley) giải thích rằng quạt trần có thể chạy xuôi (thổi xuống) hoặc ngược (thổi lên); chạy ngược tạo vùng tốc độ gió thấp hơn nhưng phân bố đều hơn, phù hợp khi không muốn gió mạnh ở vùng có người—một ví dụ điển hình là mùa sưởi để tránh cảm giác “draft” (gió lùa lạnh).
CBE còn đưa ra một con số rất “đắt”: trong thử nghiệm quy mô phòng, tốc độ gió trung bình (area-weighted) khi quạt thổi lên chỉ bằng khoảng 30–70% so với khi thổi xuống, và nếu cánh có hình học đối xứng thì thường khoảng 60–70%. Nói dễ hiểu: đảo chiều đúng giúp “trộn khí” mà ít gây gió trực tiếp vào người.
Xem thêm: Các mẫu quạt trần đèn trang trí Kaiyokukan
“Stratification” tốn năng lượng và làm bạn khó chịu.
Tôi thích dùng một tiêu chí “người dùng thông minh”: nếu bật sưởi mà vẫn lạnh chân, rất có thể không phải do máy yếu, mà do nhiệt đang phân tầng.
Một thí nghiệm giáo dục về phân tầng nhiệt cho thấy: khi không destratify (không trộn khí), độ dốc nhiệt có thể khoảng 0,7°C/m (~2°C chênh từ sàn lên trần trong điều kiện thử nghiệm); khi dùng quạt để destratify, độ dốc giảm xuống khoảng 0,3°C/m (giảm hơn một nửa). Với nhà trần cao, chênh lệch này càng “thấy rõ”.
Còn trong các không gian lớn (nhà xưởng, nhà kho, hangar…), dữ liệu còn “nặng đô” hơn. Một nghiên cứu trên tạp chí Energy and Buildings ghi nhận: với chênh nhiệt sàn–trần 8°C, phần nhu cầu năng lượng sưởi dư do stratification có thể lên tới 38% so với trường hợp không phân tầng. Dĩ nhiên nhà ở không phải hangar, nhưng con số này cho bạn thấy một điều: phân tầng nhiệt không chỉ gây khó chịu, nó còn là “lỗ thủng” năng lượng.
ASHRAE (Hiệp hội Kỹ sư Nhiệt lạnh Hoa Kỳ) trong một bài viết về HVLS fan cũng nhấn mạnh: giảm phân tầng sàn–trần là cơ hội lớn để giảm chi phí sưởi ở không gian trần cao; quạt HVLS chạy tốc độ thấp mùa đông giúp trộn khí ấm ở trần với khí lạnh ở sàn mà không tạo cảm giác lạnh lên da.
Dùng quạt trần mùa đông thế nào để “ấm hơn” mà không bị lạnh?
Tôi thường hướng dẫn theo 4 bước (rất thực dụng):
Bước 1: Đảo chiều đúng
-
Theo ENERGY STAR/DOE: mùa đông ưu tiên chiều kim đồng hồ – tốc độ thấp.
-
Mẹo kiểm tra nhanh: bạn đứng dưới quạt, nếu cảm thấy “gió thổi thẳng xuống” như mùa hè, khả năng cao bạn đang để sai chế độ hoặc quá nhanh.
Bước 2: Chạy tốc độ thấp nhất có thể mà vẫn trộn khí
CBE lưu ý: khi destratify ở mùa sưởi, phòng thường ở “mép thấp” của vùng nhiệt độ dễ chịu, nên cần giữ tốc độ gió trong vùng có người thật thấp để tránh draft.
Một con số gợi ý trong CBE: mức tối thiểu hợp lý nên giúp tốc độ gió dưới khoảng 0,4 m/s (80 fpm) trong các điều kiện phù hợp để giảm rủi ro gió lùa.
Bước 3: Đừng quên “quạt trần làm mát/ấm người, không làm ấm phòng khi không có ai”
ENERGY STAR nhắc thẳng: ceiling fans cool people, not rooms (quạt tác động lên cảm giác của người). Nếu phòng không có người thì tắt để tiết kiệm.
Mùa đông cũng vậy: bật khi bạn đang ở đó để trộn khí đúng lúc bạn cần.
Bước 4: Kết hợp thiết bị sưởi/điều hòa một cách “hiền”
Tôi không hô hào “tiết kiệm X%” cho nhà ở vì còn tùy nhà và thói quen, nhưng nguyên lý rất chắc: giảm phân tầng → nhiệt phân bố đều hơn → bạn ít phải “đẩy máy lên mạnh” để cứu vùng sàn. Với điều hòa, DOE cho biết quạt trần có thể giúp bạn tăng setpoint làm mát khoảng 4°F (~2,2°C) mà vẫn thoải mái (đây là lợi ích mùa hè), và điều này cho thấy quạt giúp tối ưu “cảm giác nhiệt” rất rõ. Tư duy tương tự áp dụng cho mùa đông: trộn khí tốt giúp bạn đỡ phải tăng nhiệt độ đặt để đạt cùng mức dễ chịu.
Vậy quạt trần đèn có hợp mùa đông không?
Nếu bạn hỏi tôi “mua quạt trần cho nhà có mùa đông (miền Bắc/nhà trần cao) thì ưu tiên gì?”, tôi sẽ chốt 3 tiêu chí như sau — và đây cũng là lý do tôi nghiêng về quạt trần đèn Kaiyokukan:
1) Bắt buộc có đảo chiều và thao tác thật dễ
Vì mùa đông bạn cần đổi sang “updraft” nhanh gọn. Trên trang hướng dẫn/giới thiệu của mẫu Kaiyokukan OKA 181, hãng ghi rõ quạt có 2 hướng vận hành: counterclockwise (downdraft) để làm mát và clockwise (updraft) để tuần hoàn/giúp khô không khí khi ẩm, và nhấn mạnh “useful all year… even in winter”.
Quan trọng hơn với người dùng: remote có nút đảo chiều (biểu tượng 2 mũi tên xoay) để đổi hướng quay.
Tôi đánh giá rất cao điểm “đổi bằng remote” vì thực tế nhiều nhà… lười trèo thang gạt công tắc, thế là cả mùa đông không bao giờ đảo chiều.
2) Có nhiều cấp gió và cấp thấp đủ “êm”
CBE chỉ ra một vấn đề “khó chịu” của quạt ít cấp gió: mức thấp nhất đôi khi vẫn quá mạnh, gây gió lùa khi ngồi lâu, đặc biệt khi dùng để destratify mùa sưởi.
Với OKA 181, tài liệu/remote mô tả 6 cấp gió (1–6), có thêm Natural wind và hẹn giờ. Nhiều cấp gió giúp bạn chọn đúng “mức trộn khí” mà không bị lạnh.
3) Động cơ tiết kiệm điện + thông số rõ ràng
Một điểm tôi luôn thích ở Kaiyokukan là họ đưa thông số khá cụ thể trên trang sản phẩm. Ví dụ trang OKA 181 BN ghi: động cơ DC, tốc độ quay tối đa 230 rpm, công suất tối đa 52W, và diễn giải mức tiêu thụ kiểu “chạy 20 giờ ~ 1kWh”.
Tham khảo thêm: Mẫu quạt trần đèn công suất tối đa 52W
Đặc biệt, mẫu OKA-181 còn có file kết quả thử nghiệm Quatest 1. Trong bảng kết quả, phần đo ghi công suất tiêu thụ 47 W, tổng lưu lượng gió 334,87 m³/phút, chỉ số hiệu suất năng lượng 2,26, và cấp hiệu suất năng lượng 5.
Với tôi, đây là kiểu “bằng chứng” đáng tin hơn rất nhiều so với câu quảng cáo chung chung.
Khi bạn dùng mùa đông, quạt thường chạy tốc độ thấp và nhiều giờ, nên một quạt có công suất/hiệu suất rõ ràng sẽ giúp bạn an tâm bật đúng cách (không phải vừa bật vừa lo tốn điện).
Quạt trần dùng mùa đông có giúp giảm nồm/ẩm không?
Cá nhân tôi ở môi trường có những giai đoạn ẩm cao, tôi thấy “cảm giác bí” mùa đông đôi khi khó chịu hơn cả nóng. Quạt trần không tự hút ẩm như máy hút ẩm, nhưng nó giúp luân chuyển không khí, hạn chế các góc “tù” và hỗ trợ bề mặt khô nhanh hơn khi kết hợp thông gió hoặc chế độ hút ẩm của điều hòa.
Ngay trên mô tả của OKA 181, hãng cũng gắn “clockwise updraft” với việc circulate and dry the air when humidity rises. Tôi xem đây là một cách diễn đạt dễ hiểu cho người dùng: gió nhẹ + trộn khí giúp giảm cảm giác ẩm mốc, nhất là khi nhà kín.
Micro semantic
Quạt trần mùa đông quay chiều nào?
Thường là chiều kim đồng hồ (clockwise) + tốc độ thấp để tạo updraft và đưa khí ấm từ trần xuống.
Có nên bật quạt trần khi bật sưởi/điều hòa 2 chiều?
Nên, đặc biệt phòng trần cao, vì quạt giúp giảm phân tầng nhiệt (ấm đều hơn). CBE mô tả quạt trộn khí để đưa nhiệt độ vùng sàn gần với nhiệt độ trung bình của phòng, giúp tiết kiệm và dễ chịu hơn.
Bật quạt trần mùa đông có bị lạnh không?
Nếu bạn để đúng chế độ mùa đông và tốc độ thấp, bạn thường không bị gió tạt. CBE cũng nhấn mạnh cần giữ tốc độ gió vùng có người thấp để tránh draft.
Nhà trần thấp có nên dùng quạt mùa đông?
Vẫn dùng được, nhưng càng cần tốc độ thấp và đảo chiều đúng. Nếu trần quá thấp, bạn dễ cảm thấy gió hơn; hãy ưu tiên quạt có nhiều cấp gió mịn (đây là lý do tôi thích quạt DC nhiều cấp).
Kết luận: mùa đông càng nên dùng quạt trần — miễn là dùng đúng
Tóm lại, quạt trần dùng mùa đông hoàn toàn được, thậm chí là một “mẹo nâng chất lượng sống” nếu nhà bạn có trần cao hoặc hay bị chênh nhiệt. Cách dùng đúng rất đơn giản: đảo chiều sang chế độ mùa đông (updraft), chạy tốc độ thấp, mục tiêu là trộn khí chứ không thổi vào người. Khi hiểu chuyện phân tầng nhiệt, bạn sẽ thấy quạt trần giống như “muỗng khuấy” giúp nhiệt phân bố đều—và dữ liệu về stratification cho thấy nó không hề nhỏ trong các không gian cao.
Còn nếu bạn muốn chọn một chiếc quạt trần đèn vừa đẹp vừa dùng quanh năm, tôi khuyên nhìn vào nhóm có: đảo chiều bằng remote + nhiều cấp gió + động cơ DC + thông số kiểm chứng. Với những gì Kaiyokukan công bố cho dòng OKA 181 (6 cấp gió, đảo chiều, hẹn giờ, LED 3 màu, tuổi thọ ~40.000 giờ…) và cả kết quả thử nghiệm Quatest 1 (47W, 334,87 m³/phút, cấp năng lượng 5) , đây là lựa chọn rất “hợp lý theo kiểu người mua thông minh”.
